Kiedy Jan Paweł II w pierwszej encyklice swego pontyfikatu pisał, że „wszystkie drogi Kościoła prowadzą do człowieka”¹, nie proponował ani retorycznego skrótu, ani formuły, która miałaby jedynie porządkować język duszpasterski, lecz otwierał perspektywę zakorzenioną w samym centrum chrześcijaństwa, to znaczy w tajemnicy Wcielenia, w której Bóg nie tylko objawia się człowiekowi, ale wchodzi w jego historię, czyniąc ją przestrzenią swojej obecności. Dlatego pierwsze słowa encykliki Redemptor hominis nie są antropologicznym manifestem w sensie nowożytnym, lecz teologicznym wskazaniem kierunku: Chrystus, „odkupiciel człowieka”, pozostaje „ośrodkiem wszechświata i historii”², a więc początkiem i horyzontem wszelkiej refleksji nad człowiekiem, który bez odniesienia do Niego nie potrafi zrozumieć ani własnej wielkości, ani własnej kruchości.
Ten fundamentalny ruch myśli – od Boga ku człowiekowi – wyznacza całą strukturę papieskiego wywodu, w którym antropologia nie jest punktem wyjścia, lecz konsekwencją chrystologii, a pytanie o człowieka zostaje wpisane w wydarzenie, które przekracza historię, a zarazem ją konstytuuje. Wskazując w 1979 roku na zbliżający się rok 2000 jako czas „nowego Adwentu”, papież nie tyle odwołuje się do symboliki kalendarza, ile interpretuje dzieje jako przestrzeń oczekiwania, w której Kościół na nowo uświadamia sobie, że „Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas” (J 1,14)³, a zatem że Bóg wszedł w ludzkie doświadczenie nie z zewnątrz, lecz od wewnątrz, przyjmując jego strukturę, dramat i nadzieję. W tym sensie zdanie, iż „Bóg wszedł w dzieje człowieka, stał się jako człowiek ich podmiotem”⁴, nie jest więc jedynie opisem wydarzenia przeszłego, lecz ontologicznym stwierdzeniem, które zmienia sposób rozumienia rzeczywistości: historia nie jest już tylko ciągiem ludzkich działań, lecz miejscem spotkania, w którym Bóg i człowiek wzajemnie się odsłaniają.
Uczestnictwo
Z tej perspektywy zrozumiałe staje się, dlaczego Jan Paweł II, wspominając moment wyboru na Stolicę Piotrową, interpretuje własne „tak” jako akt „posłuszeństwa wiary wobec Chrystusa”⁵, który nie tyle rozpoczyna nową drogę, ale wpisuje się w logikę Wcielenia, gdzie inicjatywa należy zawsze do Boga, a odpowiedź człowieka ma charakter uczestnictwa. Chrystus, do którego odwołuje się Jan Paweł II, nie jest ideą ani symbolem, lecz „Synem-Słowem, który stał się człowiekiem i narodził się z Dziewicy”⁶, co oznacza, że w Nim Bóg nie tylko mówi o człowieku, ale staje się człowiekiem, nadając jego istnieniu wymiar definitywny. Właśnie dlatego papież może stwierdzić, że w Chrystusie Bóg „ukształtował w sposób definitywny wymiar ludzkiego bytowania”⁷, co prowadzi do wniosku, że człowiek odkrywa prawdę o sobie nie przez introspekcję ani przez analizę struktur społecznych, lecz przez spotkanie z Tym, który objawia go jemu samemu.
W tym sensie zdanie, iż Kościół musi iść drogą człowieka, nie oznacza przyjęcia antropocentryzmu, lecz wyraża konsekwencję chrystocentryzmu, w którym człowiek staje się drogą dlatego, że w nim objawił się Bóg, a Chrystus – będąc drogą człowieka – czyni go zarazem drogą Kościoła. Logika ta nabiera większej jeszcze pełni w świetle refleksji nad dziedzictwem Soboru Watykańskiego II, który – jak zauważa papież – „w mierze przedtem nieznanej przysłużył się świadomości Kościoła”⁸, ukazując go jako rzeczywistość o podwójnym wymiarze: Boskim i ludzkim. Kościół jest bowiem „sakramentem, czyli znakiem i narzędziem wewnętrznego zjednoczenia z Bogiem i jedności całego rodzaju ludzkiego”⁹, a więc istnieje po to, aby wprowadzać człowieka w relację z Bogiem i zarazem budować wspólnotę między ludźmi, co implikuje konieczność otwartości na dialog, który nie jest strategią komunikacyjną, lecz formą obecności wynikającą z samej struktury Wcielenia.
W tym kontekście tajemnica Odkupienia ukazuje się jako klucz do zrozumienia człowieka, ponieważ Kościół – jak pisze papież – „trwa w kręgu Tajemnicy Odkupienia”, która stanowi „najgłębszą zasadę jego życia i posłannictwa”¹⁰. Odkupienie nie jest tu rozumiane jedynie jako wydarzenie religijne, lecz jako wydarzenie, które odsłania prawdę o człowieku: w Chrystusie, nowym Adamie, człowiek odzyskuje swoją pierwotną godność, a zarazem odkrywa dramat swojej historii, naznaczonej grzechem i potrzebą zbawienia¹¹. Dlatego przywołane przez papieża zdanie Soboru, iż „tajemnica człowieka wyjaśnia się naprawdę dopiero w tajemnicy Słowa Wcielonego”¹², staje się fundamentem całej jego antropologii, w której człowiek jawi się jako istota zdolna do prawdy, wolności i miłości, a zarazem jako istota, która bez Chrystusa pozostaje dla siebie zagadką.
Godność
Z tej perspektywy diagnoza współczesności, którą proponuje Jan Paweł II, nabiera szczególnej głębi, ponieważ nie ogranicza się do opisu zjawisk, lecz sięga ich źródeł, ukazując świat jako rzeczywistość „poddaną marności” (Rz 8,20)¹³, w której rozwój nauki i techniki nie eliminuje fundamentalnych zagrożeń: konfliktów, kryzysów moralnych, braku poszanowania życia czy możliwości samozniszczenia¹⁴. Papież nie zatrzymuje się jednak na poziomie krytyki, lecz interpretuje ten stan jako wyraz głębszego napięcia, w którym stworzenie „jęczy i wzdycha”, oczekując „objawienia się synów Bożych” (Rz 8,19)¹⁵, co oznacza, że świat potrzebuje człowieka, który odkryje swoją godność, a odkrywa ją jedynie w Chrystusie.
Dlatego misja Kościoła nie może ograniczać się do głoszenia abstrakcyjnych prawd, lecz musi polegać na wejściu w konkretne doświadczenie człowieka, w jego sumienie, jego lęki i jego nadzieje, co oznacza obecność tam, gdzie człowiek żyje, cierpi i poszukuje sensu, a także gotowość do obrony jego godności w świecie, który często ją relatywizuje. W tym sensie zdanie, iż Odkupienie jest „usprawiedliwieniem człowieka w jednym ludzkim Sercu: w Sercu Jednorodzonego Syna”¹⁶, odsłania najgłębszy sens papieskiej antropologii: człowiek jest drogą Kościoła dlatego, że został umiłowany przez Boga, a Kościół istnieje po to, aby tę miłość głosić, uobecniać, chronić i przekazywać dalej.
Konsekwencje tej wizji sięgają daleko poza teologię, ponieważ prawda o człowieku – objawiona w Chrystusie – musi wobec tego kształtować kulturę, politykę, ekonomię i relacje społeczne, a także sposób obecności Kościoła w świecie. Kościół nie może przyjmować ani postawy triumfalnej, ani defensywnej, lecz powinien być obecnością świadczącą, dialogiczną i służebną. Wolność, którą papież interpretuje jako warunek miłości i przestrzeń odpowiedzialności, nie może być rozumiana jako dowolność, ponieważ bez prawdy staje się zagrożeniem zarówno dla jednostki, jak i dla wspólnoty, co prowadzi do konieczności nieustannego przypominania, że prawda o człowieku nie jest konstruktem kulturowym, lecz darem, który domaga się przyjęcia i realizacji.
Misja
W tym świetle również styl działania Kościoła nabiera znaczenia teologicznego, ponieważ sposób mówienia, język i forma obecności stają się częścią jego misji: Kościół musi mówić językiem, który dotyka ludzkiego doświadczenia, nie upraszczając go, lecz oświetlając, nie raniąc, lecz lecząc, a zarazem pozostając wiernym prawdzie, która nie jest jego własnością, lecz darem powierzonym mu dla dobra człowieka. Dialog, o którym mówi papież, nie jest więc kompromisem ani techniką komunikacyjną, lecz formą miłości, w której prawda staje się bliska człowiekowi, a zarazem zachowuje swoją integralność.
Z tej samej logiki wynika sposób mówienia o moralności, która nie może być redukowana do systemu zakazów, lecz powinna być ukazywana jako droga do pełni człowieczeństwa, a także szczególna wrażliwość wobec ubogich, w których objawia się prawda o człowieku jako istocie, której godność nie zależy od posiadania ani sukcesu. Kościół, będąc obecnym w kulturze, nie może ograniczać się do roli strażnika przeszłości, lecz powinien być świadkiem przyszłości, wskazując, że prawda, dobro i piękno są drogami prowadzącymi do Boga, a zarazem warunkami autentycznego rozwoju człowieka.
W tym sensie Redemptor hominis jawi się nie tylko jako pierwsza encyklika pontyfikatu, lecz jako manifest chrystocentrycznego humanizmu, który nie przeciwstawia Boga i człowieka, lecz ukazuje ich jedność w Chrystusie, broniąc godności osoby wobec redukcjonizmów współczesności i proponując wizję, w której człowiek nie jest problemem do rozwiązania, lecz tajemnicą do odkrycia, a tym samym drogą, którą podążać ma Kościół. Stąd zdanie, iż „wszystkie drogi Kościoła prowadzą do człowieka”, przestaje być paradoksem, a staje się syntezą Ewangelii: Kościół idzie do człowieka, ponieważ Bóg pierwszy przyszedł do człowieka, i czyni to nie po to, by zatrzymać go na sobie, lecz aby doprowadzić go do Boga, w którym odnajduje on ostateczny sens swojej drogi.
¹ RH 14: „Wszystkie drogi Kościoła prowadzą do człowieka”.
² RH 1: „Odkupiciel człowieka Jezus Chrystus jest ośrodkiem wszechświata i historii”.
³ RH 1; por. J 1,14: „Słowo stało się ciałem i zamieszkało wśród nas”.
⁴ RH 1: „Bóg wszedł w te dzieje, stał się — jako człowiek — ich podmiotem”.
⁵ RH 2: „W posłuszeństwie wiary wobec Chrystusa”.
⁶ RH 1: „Syn-Słowo, który stał się człowiekiem i narodził się z Dziewicy”.
⁷ RH 1: „Ukształtował przez swe Wcielenie ten wymiar ludzkiego bytowania…”
⁸ RH 3: „Dziedzictwo… osadzone w świadomości Kościoła, której przysłużył się Sobór”.
⁹ RH 3; por. Sobór Watykański II, Lumen gentium 1: Kościół jako „sakrament, czyli znak i narzędzie (…) jedności całego rodzaju ludzkiego”.
¹⁰ RH 7: „Kościół trwa w kręgu Tajemnicy Odkupienia…”
¹¹ RH 8: „W Człowieku-Chrystusie więź została nawiązana na nowo”.
¹² RH 8; por. Sobór Watykański II, Gaudium et spes 22: „Tajemnica człowieka wyjaśnia się naprawdę dopiero w tajemnicy Słowa Wcielonego”.
¹³ RH 8; por. Rz 8,20: „Stworzenie zostało poddane marności”.
¹⁴ RH 8: wyliczenie zagrożeń współczesności (konflikty, kryzysy moralne, zagrożenia życia, możliwość samozniszczenia).
¹⁵ RH 8; por. Rz 8,19: „Stworzenie z upragnieniem oczekuje objawienia się synów Bożych”.
¹⁶ RH 9: „Odkupienie (…) jest usprawiedliwieniem człowieka w jednym ludzkim Sercu: w Sercu Jednorodzonego Syna”.
Chcesz być na bieżąco? Dołącz do naszego newslettera. Możesz też udostępnić materiał w social mediach. Odwiedź też zakładkę "Wesprzyj nas".