Cierpienie nie jest bezsensowne

Cierpienie nie jest bezsensowne

W świecie coraz bardziej zdeterminowanym, by wymazać cierpienie, biskup Erik Varden z Norwegii przypomina o czymś radykalnie odmiennym: cierpienie nie jest skandalem zewnętrznym wobec ludzkiej egzystencji, lecz częścią ludzkiej kondycji. Nie musi jednak być pozbawione sensu. W tej rozmowie dla Watykańskiej Fundacji Jana Pawła II biskup Varden podejmuje refleksję nad godnością, nadzieją, Krzyżem i chrześcijańskim rozumieniem cierpienia. Przekonuje, że właśnie w chwilach największej słabości prawda o człowieku — i o Bogu — może stać się najbardziej widoczna.

Michał Kłosowski, vaticanJP2.va: Współczesny człowiek zdaje się często żyć w szczególnym napięciu. Z jednej strony, kiedy cierpimy, chcemy ustalić, kto jest odpowiedzialny: jeśli cierpię, ktoś musi być winny. Z drugiej strony coraz częściej traktujemy samo cierpienie jako coś obcego ludzkiej naturze, coś, co należałoby po prostu wyeliminować. Czy jest to właściwy sposób myślenia o cierpieniu?

Cóż, czasami, gdy sprawiedliwość została rzeczywiście naruszona, podejście takie jak to, które opisał Pan na początku, może być oczywiście uzasadnione. Z całą mocą podkreślam, że nie opowiadam się za rodzajem biernego determinizmu, w którym niesprawiedliwość zostaje po prostu zaakceptowana i nic się z nią nie robi. Faktem pozostaje jednak, że bardzo niewiele ludzkich istnień jest całkowicie wolnych od cierpienia. Bycie człowiekiem boli. Jesteśmy wystawieni na cierpienie fizyczne, psychiczne, cierpienie w relacjach. Pierwszym krokiem ku właściwemu przeżywaniu cierpienia i ku odkryciu, czy może ono mieć sens, jest zatem uznanie tej podstawowej prawdy: być człowiekiem i wzrastać jako człowiek oznacza w pewnej mierze wzrastać poprzez cierpienie. Nie oznacza to wychwalania cierpienia dla niego samego. Cierpienie pozostaje czymś głęboko niepokojącym. Nigdy nie wolno go estetyzować ani romantyzować. A jednak nawet na płaszczyźnie czysto naturalnej możemy dostrzec, że może ono przynosić owoce. Może na przykład uczyć nas cierpliwości, a cierpliwość jest niezwykle cenną cnotą. Może także oczyszczać nasze spojrzenie i uświadamiać nam bardziej naszą zależność od innych ludzi.

Czy możemy więc rzeczywiście nauczyć się cierpieć „dobrze”? Czy cierpienie może prowadzić nas ku czemuś większemu?

Uczymy się przede wszystkim poprzez przykład. Patrzymy na innych ludzi, którzy przyjęli swoje cierpienie i znaleźli sposób, by nadać mu sens. Bardzo często trudniejsze od samego bólu jest poczucie, że ból niczemu nie służy, że jest po prostu bezsensowny. Właśnie tutaj chrześcijaństwo przynosi odpowiedź. Jeśli przeżywam swoje cierpienie w zjednoczeniu z Chrystusem, może stać się ono głęboko, wręcz wzniośle, pełne sensu. Nie przestaje boleć, ale przestaje być daremne. Może stać się uczestnictwem w tajemnicy odkupienia świata.

Dlatego właśnie żywoty świętych miały tradycyjnie tak wielkie znaczenie. W tym sensie są lekcjami. Nie wychwalają cierpienia ani przypadkowych tragedii, które naznaczyły tak wiele ludzkich istnień. Pokazują raczej, że cierpienie może zostać przemienione, że może prowadzić do cierpliwości i stać się wejściem w tajemnicę ofiary Chrystusa. Święci nie są na przykład bohaterami dlatego, że cierpieli. Są świadkami możliwości przemiany cierpienia. Ich życie pokazuje nam, że nawet doświadczenia, które mogą wydawać się skrajnie upokarzające — takie jak choroba, przemoc czy nawet odrzucenie — nie muszą stać się ostatnim słowem o człowieku.

Kiedy mówimy o cierpieniu przeżywanym publicznie, ostatnie dni papieża Jana Pawła II są często opisywane jako szczególnie przejmujące świadectwo; niektórzy nazywali je „piątą Ewangelią”. Co te ostatnie dni ujawniły o ludzkiej godności?

Jestem przekonany, że sam Jan Paweł II chciał, aby stało się to częścią jego nauczania. Był niezwykle świadomy znaczenia gestów i symboli. W bardzo określonym sensie pozostał aktorem aż do samego końca, w najgłębszym znaczeniu tego słowa.

Pod koniec życia, z wielką pokorą, chciał pokazać światu, że nawet gdy ciało przestaje funkcjonować tak jak wcześniej, gdy zanika zewnętrzne piękno i wyczerpują się siły fizyczne, osoba ludzka nie traci swojej godności. Człowiek może znajdować się u kresu sił, blisko śmierci, a mimo to wciąż posiadać nadzieję i nadal mieć coś ważnego do przekazania. Kiedy wszystko zdaje się gasnąć, pozostaje to, co najważniejsze: zdolność do nadziei i zdolność przekazywania sensu.

Jan Paweł II pokazał, że nawet w stanie skrajnego fizycznego wyniszczenia człowiek nie przestaje być podmiotem, nie przestaje mówić. Jego ostatnie dni były świadectwem, że cierpienie nie jest bezsensowne i że uczestnictwo w Męce Chrystusa nie jest bierne. Może być doświadczeniem głęboko czynnym.

To prowadzi nas bezpośrednio do nadziei, tematu Roku Jubileuszowego 2025, rozpoczętego przez papieża Franciszka i zakończonego przez Leona XIV. Jaką nadzieję spotkanie z Krzyżem może zaoferować współczesnej kulturze, skoro Krzyż jest przecież także znakiem cierpienia?

Nadzieja jest przekonaniem, że to, co istnieje teraz, nie jest ostateczne. Mogę oczywiście znaleźć się zanurzony w ciemności, ale wiem, że ten stan jest tymczasowy. Nadzieja jest także świadomością, że życie nie jest statyczne, lecz jest drogą ku celowi, a cel ten jest dobry. Jeśli pozwalam prowadzić się Bożej łasce i prawdzie, zmierzam ku spełnieniu.

Chrześcijańska nadzieja nie jest zatem naiwnym optymizmem. Nie jest przekonaniem, że wszystko musi ułożyć się dobrze zgodnie z naszymi doczesnymi oczekiwaniami. Jest czymś głębszym: świadomością, że chwila obecna, niezależnie od tego, jak bardzo jest mroczna, nie jest ostateczna. Można więc powiedzieć, że nadzieja zakłada ruch. Oznacza wiarę, że życie dokądś zmierza, że ma cel i że cel ten jest dobry. Nadzieja jest więc ściśle związana z sensem — z przekonaniem, że nasze życie ma znaczenie, nawet gdy prowadzi przez cierpienie.

Czy możemy czerpać nadzieję z cierpień, których już doświadczyliśmy i które przetrwaliśmy?

Tak, choć kiedy rzeczywiście cierpimy, może to być niezwykle trudne. Dlatego potrzebujemy siebie nawzajem. Są chwile, w których potrzebuję, aby ktoś inny miał nadzieję za mnie. To także jest głęboko chrześcijańskie. Właśnie tutaj Kościół objawia się jako wspólnota. Kiedy cierpi jeden członek, cierpi całe ciało; kiedy jeden członek doznaje pocieszenia, wszyscy się radują. Nie jesteśmy sami.

Jednym z wielkich złudzeń nowoczesności jest przekonanie, że jednostka jest autonomiczna. Doświadczenie cierpienia ujawnia dokładnie coś przeciwnego. Odsłania naszą wzajemną zależność. Są chwile, kiedy nie potrafimy już sami podtrzymywać w sobie nadziei i potrzebujemy, aby ktoś inny niósł ją w naszym imieniu. Dlatego też święci tacy jak św. Jerzy czy św. Roch stali się tak ważni w tradycji. Poza chwalebnymi elementami ich historii ich życie pokazywało, że istnieje droga przez cierpienie.

A jednak współczesna kultura ma skłonność do uciekania od cierpienia. Czy chrześcijaństwo może nam przypomnieć, że cierpienia nie da się po prostu wyeliminować z ludzkiej egzystencji?

Tak, i może to uczynić na dwa sposoby. Po pierwsze, każdy z nas powinien odważnie nieść swój własny ciężar, widoczny lub ukryty, z godnością i cierpliwością. Po drugie, musimy pomagać innym ludziom nieść ich ciężary. Musimy wychodzić ku nim, tworzyć relacje i pokazywać, że komunia Kościoła jest czymś rzeczywistym. Wiarygodność chrześcijaństwa zależy od tego, czy naprawdę żyjemy tym, co głosimy. Same słowa nie wystarczą. Potrzebne są konkretne czyny miłości.

Dojrzałość rodzi się właśnie w tej przestrzeni: w zdolności niesienia własnego ciężaru przy jednoczesnej gotowości, by pomóc drugiemu człowiekowi nieść jego ciężar.

W epoce mediów społecznościowych, samodoskonalenia i starannie konstruowanych obrazów doskonałego życia cierpienie może być wręcz postrzegane jako coś niemal „nieetycznego”. Widzimy to szczególnie wyraźnie w debatach o eutanazji.

Tak, i jest to bardzo ważny problem. Wielu ludzi boi się cierpienia, ponieważ obawia się utraty godności. Współczesna kultura często interpretuje cierpienie jako zagrożenie dla ludzkiej godności. Pomaga to wyjaśnić rosnące poparcie dla rozwiązań, które obiecują definitywnie usunąć cierpienie, nawet za cenę samego życia; a przecież ogromną godność można zachować nawet w skrajnej słabości. Poszedłbym dalej: właśnie w cierpieniu próbie poddawana jest miara naszej wspólnej, społecznej godności. Odkrywamy, czy człowiek jest traktowany jako osoba, czy jedynie jako problem do rozwiązania.

Czy problem polega zatem również na tym, że współczesna kultura i chrześcijaństwo rozumieją cierpienie w zasadniczo odmienny sposób?

Tak, z pewnością. Wizje te są sobie niemal przeciwstawne. Właśnie dlatego tak ważne jest jasne przekazywanie chrześcijańskiego rozumienia cierpienia, przy jednoczesnym unikaniu wszelkiego jego wychwalania. Nie chodzi o to, by być nieszczęśliwym. Chrześcijaństwo nie uczy nas szukać niedoli. Chodzi o to, by nauczyć się dzielić cierpienie, ofiarowywać je i przemieniać w dar.

Chrześcijanie często mówią o „ofiarowaniu cierpienia”. W wysoce indywidualistycznym świecie wyrażenie to może być trudne do zrozumienia. Co naprawdę oznacza?

Rozumiemy je poprzez doświadczenie komunii. Musimy pokazać, że nie jesteśmy zatomizowanymi jednostkami, zamkniętymi w sobie, lecz osobami połączonymi ze sobą. Moje życie nie jest odgrodzone od życia innych. Nawet to, co w moim doświadczeniu najtrudniejsze, może w pewnym sensie stać się darem dla kogoś innego. Nie chodzi tu o heroizm ani o zaprzeczanie bólowi. Chodzi o przemianę bólu w akt relacji. Same zasady są proste. Życie nimi jest niezwykle wymagające.

Czy cierpienie mogłoby zatem stać się pewnego rodzaju powrotem do rzeczywistości w świecie coraz bardziej kształtowanym przez iluzje mediów społecznościowych, internetu i wyidealizowane obrazy życia?

Sądzę, że tak, ponieważ cierpienie jest rzeczywiste. Nie pozwala nam bez końca uciekać w iluzję. Przypomina nam, kim naprawdę jesteśmy. Oczywiście raz jeszcze nie oznacza to, że cierpienie należy wychwalać czy idealizować.

Cierpienie jest jednak nieuniknione. A to pozostawia nam wybór: albo żyć w prawdzie, albo zamieszkać w świecie iluzji. Ostatecznie pytanie o cierpienie staje się pytaniem o prawdę samego życia. Czy jesteśmy gotowi przyjąć rzeczywistość taką, jaka jest — z jej ograniczeniami, kruchością i bólem? Czy też wybieramy wyimaginowany świat, w którym wszystko jest kontrolowane, wygładzone i pozbawione dramatyzmu? Paradoksalnie zatem cierpienie może stać się drogą powrotu do rzeczywistości. Przypomina nam, że życie nie jest projektem do zaprojektowania, lecz tajemnicą do przeżycia.

A przyjęcie tej rzeczywistości nie oznacza bierności wobec niesprawiedliwości?

Nie. Nie oznacza zgody na niesprawiedliwość ani porzucenia wysiłku, by jej zaradzić. Oznacza uznanie, że nie wszystko można wyeliminować i że nie wszystko, co sprawia ból, jest przez to bezsensowne. Życie ludzkie osiąga dojrzałość, kiedy potrafimy nieść to, co zostało nam dane, pomagając jednocześnie innym nieść to, co zostało dane im. Być może właśnie tutaj ujawnia się najgłębsza prawda o człowieku: życie ludzkie osiąga pełnię nie wtedy, gdy udaje mu się uniknąć wszelkiego cierpienia, lecz wtedy, gdy cierpienie może zostać przemienione w miłość.

Rozmawiał Michał Kłosowski

Chcesz być na bieżąco? Dołącz do naszego newslettera. Możesz też udostępnić materiał w social mediach. Odwiedź też zakładkę "Wesprzyj nas".

FacebookInstagramX (Twitter)

Ta strona używa plików cookie do analizy ruchu. Możesz zaakceptować lub odrzucić śledzenie analityczne. Dowiedz się więcej.